Valgerður Þ. Jónsdóttir: Morgunblaðið, 31.1. 1992 

Í HEIMSPEKISKÓLANUM verða kennararnir afskaplega kátir þegar nemendurnir hafna hugmyndum þeirra, brjóta þær jafnvel niður eða koma með aðrar betri. Ólíkt því sem skólabörn eiga að venjast ætlast kennararnir Hreinn Pálsson og Sigurður Björnsson til þess að krakkarnir mótmæli öllu því sem þau eru ósammála; en með einu skilyrði þó - þau verða að færa góð og gild rök fyrir skoðunum sínum.

Meginmarkmið Heimspekiskólans er að kenna nemendum að hugsa sjálfstætt og gagnrýnið, læra að hlusta, vega og meta ólíkar skoðanir og kanna hvernig byggja má á hugmyndum annarra.

Um áttatíu nemendur á aldrinum fimm til sextán ára stunda nú nám í Heimspekiskólanum. Skólinn var stofnaður 1987 og hefur nemendum fjölgað jafnt og þétt síðan. Fjölmennasti aldurshópurinn er ellefu og tólf ára, en fimm og sex ára hópurinn fylgir fast í kjölfarið. Hreinn Pálsson skólastjóri og stofnandi Heimspekiskólans segir að svo virðist sem heimspeki eigi ekki eins upp á pallborðið hjá fimmtán og sextán ára unglingum. Á þeim aldri finnist þeim siðfræði og skyld efni fremur hallærisleg, þá séu þau farin að velta mikið fyrir sér fjármálum og horfi í kostnaðinn við námið. Annars segist Hreinn oft vera spurður að því hvers vegna hann haldi ekki líka heimspekinámskeið fyrir fullorðna. „Draumur minn er sá að geta helgað mig heimspekikennslu, ráðið fleiri kennara og fengið gott húsnæði fyrir skólann þar sem kennsla fer fram frá morgni til kvölds fimm daga vikunnar fyrir alla aldurshópa. Ef til vill er þetta ekki svo fjarlægur draumur ef nemendum fjölgar líkt og undanfarin ár."

Í Orðabók Menningarsjóðs er heimspeki skilgreind á eftirfarandi hátt: „Kenning um og athugun á undirstöðurökum tilverunnar og stöðu mannsins í henni." En hvernig skyldi kennsla í heimspeki fara fram þegar nemendur eru aðeins fimm ára og mamma og pabbi, heimilið og leikskólinn hafa hingað til verið umheimurinn í þeirra augum? Sigurður Björnsson segir að markmiðið sé ekki að gera börnin að litlum heimspekingum. Aðalatriðið sé að kenna þeim hvað sé rétt og hvað sé rangt, hver sé munurinn á því að halda og að vita og hvernig orð séu notuð við mismunandi aðstæður. Skipulögð hugsun geri börnin sjálfsöruggari og þau öðlist meiri virðingu fyrir eigin huga.

Að þessum útskýringum loknum var um að gera að vinda sér í kennslustund hjá Sigurði. Nemendurnir voru nokkrir fimm og sex ára snáðar, sem sátu prúðir og biðu eftir að kennsla hæfist. Í upphafi útskýrði Sigurður fyrir drengjunum að í tímanum væri lesin saga og síðan spjallað um hana. Því næst sagði Sigurður að tvær grundvallarreglur þyrfti að æfa vel og vandlega. Númer eitt að rétta upp hönd þegar einhver vildi segja eitthvað og númer tvö að hlusta þegar aðrir væru að tala. Eftir frímínútur yrði föndrað og búið til brúðuleikhús í tengslum við söguna.

Sigurður hóf nú lestur sögunnar „Hver vill hengja bjölluna á köttinn?" Fjallaði hún um ráðagerðir stórrar músafjölskyldu um hvernig gera mætti viðvart þegar óvinurinn mikli, kötturinn, færi á stjá. Mýsnar héldu fundi og mýsnar héldu ræður og Sigurður skaut inn spurningum hér og þar: Hvað er fundur? Strákarnir voru með það alveg á hreinu. „Þegar margir koma saman." Ræður? Einn rétti upp höndina og sagði spekingslega að ráðuneytismenn héldu stundum ræður. Þetta virtust vera mjög efnilegir nemendur. Í lok sögunnar varpaði Sigurður fram þeirri spurningu hvort sú hugmynd músanna, að hengja bjöllu á köttinn, hefði verið góð eða slæm. Miklar vangaveltur hófust nú í bekknum um þetta flókna mál og niðurstaðan varð sú að hugmyndin hefði alls ekki verið góð. Og af hverju? Hugmynd er ekki góð ef ekki er hægt. að nota hana, því hver átti að hengja bjölluna á köttinn? Fram að frímínútum var síðan spjallað fram

og til baka um hinar ýmsu hugmyndir, góðar og slæmar. Væri það t.d. góð hugmynd að setja bófa í fangelsi? Í fyrstu voru allir sammála um að svo væri því þá hætti hann að stela. Síðar komu fram fleiri sjónarmið, mun mannúðlegri, það gæti t.d. líka borið góðan árangur að tala bara við bófann.

Sigurður spurði nú strákana hvort þeir hefðu einhvern tíma sjálfir fengið góða hugmynd. Þeir voru fremur seinir til svars en smám saman kom í ljós að hver einasti hafði oftar en einu sinni fengið góða hugmynd. Einn hafði fengið þá hugmynd að fara á skíði þegar snjóaði fyrir stuttu, annar renndi sér á sleðanum sínum o.s.frv.

Samræðurnar um hugmyndir ætluðu aldeilis að vinda upp á sig, og nú kom flókin spurning: Er sama hugmynd góð fyrir alla? Og strákarnir réttu upp hönd til skiptis og létu álit sitt óspart í ljós, alsendis ófeimnir að taka til máls. Þeir virtust samt frímínútunum fegnir, enda hefur þetta trúlega verið hámarks kyrrseta hjá þeim flestum.

Þar sem kennslustundin hjá ellefu og tólf ára nemendum var á sama tíma og hjá fimm og sex ára nemendum var ekki um annað að ræða en hoppa út úr tíma hjá Sigurði og bregða sér yfir í næstu stofu til Hreins Pálssonar og nemenda hans. Þarna voru tólf krakkar, sem skiptust á skoðunum í gríð og erg. Öll réttu þau upp hönd þegar þau vildu taka til máls og Hreinn stýrði umræðunum af miklum myndugleik. Áhuginn og spenningurinn var slíkur að sum gátu varla setið kyrr í sætunum, heldur sátu á hnjánum ofan á stólunum og hölluðu efri hluta líkamans fram á borðið. Umræðurnar votu komnar vel á skrið og svolítið erfitt að henda reiður á grundvallarspurningunni.

Verkefnið í þessum tíma var sjöundi kafli í kennslubókinni „Uppgötvun Ara". Kaflinn er um menningu, samsafn hugmynda, uppfinningar, stigsmun og eðlismun og það hvort stigsmunur eða eðlismunur sé á greind manna og dýra.

Svo virtist sem einn nemandinn hefði sett fram mjög merkilega kenningu um hugsanir og talið sig geta sýnt fram á hana með einfaldri teikningu á töfluna. Hugsanirnar voru táknaðar með vatni í endalausu hringstreymi, fyrir ofan hringstreymið teiknaði nemandinn sól, sem skein á vatnið. Þegar sólin skein á vatnið gufuðu sumar hugsanir upp, sumar fórn jafnvel svo hátt að þær komust út úr hringstreyminu. Spurningin er hvað verður um hugsanir, sem gufa upp? Hverfa þær eða getur undirmeðvitundin sótt þær aftur t.d. í svefni? Hvað verður ef hringstreymið rofnar, fara þá ekki sumar hugsanir út og koma ekki aðrar í staðinn? Mætti e.t.v. lýsa heilaþvotti þannig?

Ýmsar hugmyndir voru viðraðar í tengslum við þessa kenningu, gagnrýnin var óvægin og sýndist sitt hverjum. Mest kom á óvart hve krakkarnir fylgdu þræðinum vel og gátu fyrirvaralaust komið með rökstuddar athugasemdir. Í lok tímans var helst að sjá á krökkunum að þeim þætti súrt í broti að þurfa að hætta og fara heim.

Hreinn var greinilega ánægður með frammistöðu nemenda sinna þessa kennslustund. „Það var eins og börnin þyrsti í að fá að tjá sig eftir langt frí, en flest voru hérna líka á námskeiði fyrir jólin."

- Kemur aldrei fyrir að kennarinn missi sjálfur þráðinn, þegar tjáningarþörfin er mest í krökkunum?

„Ef mér finnst ég vera að missa þráðinn, er líklegt að svo sé um fleiri. Kennarinn þarf að vera á varðbergi til þess að slíkt gerist ekki. Hann þarf að grípa inn í og biðja ræðumann eða einhvern annan í hópnum að endurtaka það sem fram hafði komið eða útskýra það betur, að öðrum kosti getur einbeiting hópsins skerst."

Eru fornar heimspekikenningar kenndar í Heimspekiskólanum?

„Nei, við förum ekki út í neitt slíkt. Við erum aðeins að þjálfa gagnrýna og skapandi hugsun, sem nýtist krökkunum vel bæði í námi og samskiptum við annað fólk. Hér á landi eins og annars staðar í hinum vestræna heimi hefur heimspekin farið halloka fyrir tæknihyggju og raunvísindum. Heimspeki ætti að vera á námskrá grunnskóla og framhaldsskóla. Þegar börn koma altalandi inn í sex ára bekk þurfa þau að fá tækifæri til þess að viðra hugmyndir sínar. Þess í stað er þeim boðið upp á þögn, lestur, skrift og reikning. Krakki sem á erfitt með hreyfingar eða nær ekki lestrartækni getur haft mjög góða rökhugsun. Hana ber að þjálfa og því tel ég æskilegast að börn hefji heimspekinám fimm til sex ára. Mér finnst manneskjan hafa týnst í skólakerfinu. Okkar eigin hugmyndaheimur og hugsanalíf stendur okkur næst og má ekki gleymast. Það þarf að kryfja hugmyndir, ekki líta á þær sem eitthvað dautt, sem hripað er niður á prófi og fellur síðan í gleymsku.

Í Bandaríkjunum hefur rökleiknipróf með fimmtíu spurningum mikið verið notað á alla aldurshópa. Samkvæmt því þykir sannað að eftir tíu ára aldur verði ekki framför í rökleikni nema frekari þjálfun komi til. Ég hef látið nemendur Heimspekiskólans taka þetta próf til þess að meta stöðu þeirra eftir eitt námskeið. Sumir ellefu ára krakkar hafa náð að svara fjörutíu og átta spurningum réttum. Til samanburðar má geta þess að í Bandaríkjunum er meðaltalið þrjátíu og átta spurningar réttar hjá átján ára unglingum, sem eru að hefja nám í framhaldsskóla."

- Því er stundum haldið fram að börn og unglingar séu mun ófeimnari að tjá skoðanir sínar nú heldur en var fyrir tuttugu árum eða svo, er eitthvað til í því?

„Krakkar eru mun framhleypnari nú en áður. Hins vegar þýðir það ekki endilega að þau séu betur máli farin eða skýrari í hugsun. Framhleypni fylgir oft agaleysi í hugsun. Þjóðarsálin á Rás 2 finnst mér hafa ákveðið menntunargildi fyrir þjóðina. Stjórnendur reyna að halda uppi gagnrýnum skoðunum, en þó kemur glögglega í ljós að Íslendinga skortir aga og reynslu til þess að halda uppi lifandi samræðum."

- Eru lifandi samræður þá ákveðin list sem flestir geta þjálfað sig í?

„Heimspekin kennir æðri hugsun en fyrst og fremst þarf að þjálfa leiknina. Samræðan hefur alla leikniþættina í sér, það gerist á eðlilegan hátt, þarf bara að forðast staglið. Í gagnrýnum skoðanaskiptum er leitað raka og forsendna. Besta aðferðin til að þjálfa heimspeki er lifandi samræður. Þá er hugurinn opnastur."

HALLDÓR 5 ÁRA „Pabbi lærði heimspeki í Kennaraháskólanum, hann vildi samt ekki segja mér hvað heimspeki er, sagði að ég ætti bara að prófa sjálfur að fara í heimspekiskóla þá yrði ég voða klár og myndi vita svo mikið. Mér finnst mikið skemmtilegra hér en í leikskólanum."

MAGNÚS 5 ÁRA „Amma mín lét mig fara í Heimspekiskólann. Hún sagði að ég gæti lært svo margt hérna. Mér finnst þetta góð hugmynd hjá ömmu. Skemmtilegast í Heimspekiskólanum? Mér finnst kennarinn skemmtilegastur, líka sögurnar og að tala um þær og klippa út það sem verið var að tala um."

ARON 6 ÁRA „Mér finnst jafn skemmtilegt í skólanum og í Heimspekiskólanum. Hérna má maður þó tala meira og það finnst mér betra. Olla frænka mín á stelpu, sem heitir Una og hún er í Heimspekiskólanum. Olla sagði mömmu frá skólanum og mömmu fannst þá sniðugt að senda mig líka."

FJÓLA 11 ÁRA „Ég var á námskeiði hérna fyrir jólin og ætla örugglega að halda áfram. Í fyrstu talaði ég ekki mikið, en núna er ég orðin ófeimnari að segja skoðanir mínar, hef fengið meira sjálfstraust. Hérna eru skoðanir krakkanna og kennarans jafnréttháar. Krakkarnir eru hvattir til að mótmæla kennaranum, en þau verða þá líka að geta fært rök fyrir sínu máli."

GUNNAR 11 ÁRA „Mér fannst ekkert sárstaklega skemmtilegt á fyrsta námskeiðinu, kannski vegna þess að ég var svo feiminn. Það hefur breyst mikið og nú er ég að byrja á fjórða námskeiðinu. Við lærum að hugsa um hugsanir og gera okkur grein fyrir á hverju þær byggjast. Maður einbeitir heilanum meira og svo er skemmtilegt að kynnast ólíkum skoðunum annarra, ræða um og rökstyðja einstök mál."

BIRTA 12 ÁRA

„Þetta er þriðja árið mitt í Heimspekiskólanum og mér finnst alltaf jafn skemmtilegt. Hérna fær maður að tala meira en í venjulegum skóla. Ég hef lært að hugsa á annan hátt en áður og rökstyðja mitt mál ."

RÖKLEIKNIGÁTUR

Hér eru nokkur sýnishorn úr rökleikniprófinu, sem Hreinn getur um í viðtalinu.

1. Það verður að eiga heima í að minnsta kosti tveggja kílómetra fjarlægð frá skólanum til að fá far með skólabílnum. Bigga á heima þrjá kílómetra frá skólanum. Þess vegna:

2. Hvert var besta svarið þegar kennarinn spurði: „Hvernig tengist höfuð manns hálsi?"

3. Verkfræðingur sem hannar og hefur umsjón með brúarsmíðum skoðaði brúna okkar. Hann segir að hún sé ótraust. Er þetta góð ástæða til þess að fara ekki yfir brúna okkar?

4. Í liði Arnanna eru tveir frábærir leikmenn. Hjá Þröstunum eru engir frábærir leikmenn. Þess vegna:

5. Pabbi Jóhanns vinnur fyrir vegagerðina. Ef það snjóar, verður hann að vinna frameftir. Þriðjudaginn var varð hann að vinna frameftir. Þýðir það að snjóað hafi á þriðjudaginn var?

RÉTT SVÖR: 1)a. 2)b. 3)a. 4)c. 5)b.