Morgunblaðið 19.4. 1996, Daglegt líf.

PÆLINGAR barna um skaparann almáttuga og/eða vanmáttuga

NEMENDUR í Heimspekiskólanum hjá Hreini Pálssyni búa sig undir hugsunaræfingar dagsins. Þeir vita að eins og líkaminn verður slappur án þjálfunar verður hugurinn það líka. Þeir vilja fima hugsun. "Allir þekkja muninn á því að skríða, ganga, hlaupa, stökkva og synda," segir heimspekikennarinn, "en ótal margt er hægt að gera með huganum." Eftir að nemendur, sem eru fæddir árið 1985, hafa útskýrt muninn á því að hugsa og pæla, sem er víst að spyrja spurninga og leita svara, spyr kennarinn um muninn á því að hugsa og vita.

Þurfum við að hugsa um það sem við vitum með vissu?
Kristín: Tökum dæmi: Það er strákur í skólanum og amma hans og afi eru að koma heim frá útlöndum. Hann veit að þau koma alltaf með eitthvað handa honum, en hann veit ekki hvað þau ætla að gefa honum núna og er að pæla í því og hugsa um það. En hann hugsar ekki um það sem hann veit.

Teitur: Ef einhver veit hvað tíu plús tíu eru, þarf hann ekki að hugsa um það. En ef hann veit það ekki þarf hann að hugsa og pæla svolítið í því.

Hildur: Ef ég er í prófi og veit svarið, hugsa ég samt um það til að vera viss.

Teitur: Fyrst flettir fólk upp í orðabókinni, svo í alfræðibókinni. Það er líka hægt að hugsa um það sem er vitað.

Kristín: Þegar við vorum að taka lokapróf í Íslandssögu kom spurningin."Hver átti hamarinn Mjölni?" Fyrst flettum við upp í orðabókinni og þar kom svarið Þór, en svo flettum við upp í alfræðiorðabókinni og þá kom í ljós að hann var ýmist kallaður Ökuþór eða Ásaþór.

Þarf að trúa á vísindalega sannaðan guð?
Hreinn: Hvaða munur er á því að vita og að trúa?

Guðný: Það er ekkert víst að það sem við trúum gerist. Ef regnhlíf er spennt inni er ekkert víst að það kvikni í húsinu þótt við trúum því. Ég trúði því einu sinni, en núna veit ég að það getur ekki gerst.

Teitur: Þegar við vitum eitthvað þurfum við ekki endilega að trúa því lengur.

Steinunn: Kristnir menn trúa á guð en þeir hafa aldrei séð hann og geta ekki verið vissir um að hann sé til.

Hreinn: Ef það væri sannað að guð væri til, væri ennþá hægt að trúa á hann?

Kristján: Já, miklu frekar. Það skiptir engu máli þótt við vitum eitthvað, hverju við trúum. Ef hægt væri að sanna guð, þyrfti ekki endilega að trúa á hann.

Kristín: Þeir sem eru mjög heitkristnir gætu vel trúað á guð áfram og ákveðið að trúa ekki á vísindin.

Teitur: Við getum haldið að guð sé til og að við höfum séð hann, en hann er samt áfram annaðhvort til eða ekki. Maður getur haldið að eitthvað sé til, hvort sem það er til eða ekki, skiljiði?

Kristín: Ég las einu sinni í bók um strák sem hélt að hann hefði séð Adolf Hitler inni í strætisvagni, og spurði vin sinn hvort hann hefði séð hann líka. Vinur hans svaraði: Já, þetta var Vilhjálmur frá Skálholti. Hann sannfærðist svo um að vinurinn hefði rétt fyrir sér, en ef hann hefði ekki tekið mark á vini sínum hefði hann getað haldið áfram að trúa að þetta væri Hitler.

Eru þeir sem efast ekki kristnir?
Hreinn: Hvaða munur er á því að trúa og að efast?

Össur: Það er hægt að trúa hverju sem er hvort sem það er satt eða ekki, en um leið og við efumst erum við ekki lengur viss. Það er hægt að trúa á margt og efast um það eins og að guð sé almáttugur og að hann geti gert svo stóran stein að hann lofti honum ekki sjálfur.

Teitur: Trúin virkar ekki ef við efumst alltaf, þótt við reynum að trúa að við trúum á guð. Við getum talið okkur trú um að við trúum á guð, en innst inni veit maður að maður gerir það ekki.

Kristín: Þeir sem trúa á guð eru kristnir, en þeir sem efast um að guð sé til, eru ekki kristnir. Þeir eru heiðnir eða trúa á Búdda eða eitthvað.

Hildur: Maður getur alveg trúað þótt maður efist.

Kristín: Já, kannski er það rétt, eins og Össur sagði; það er hægt að trúa á guð þótt hann sé ekki almáttugur. Þess vegna var kannski rangt hjá mér að segja að þeir sem efast geti ekki verið kristnir.

Teitur: Það er hægt að efast um einstök atriði en samt trúa á guð. En ef við efumst um meginatriðin er ekki lengur um trú að ræða.

Hildur: Guð getur verið fullkominn, búið til svo stóran stein að hann geti ekki lyft honum, og gert sig svo voðalega vanmáttugan.

Hvort er fullkomnara að vera almáttugur eða máttugur?
Kristín: Það var einu sinni stelpa sem átti pabba sem hélt að guð væri á móti fíflagangi og hlátri, en mamma hennar hélt að guði væri alveg sama um slík smáatriði. Guð mömmunnar var því fullkomnari en pabbans. Þau vissu ekkert hvernig guð er. Pabbinn hélt hann væri svona og mamman hinsegin, en það veit enginn hvernig hann er. Kannski er hann bara einhver fyllibytta út í bæ.

Össur: Það eru tveir strákar í skólanum sem eru rosalega kristnir sem segja að guð geti ráðið því hvort hann geti lyft steininum sem hann skapaði svona stóran eða ekki.

Hildur: Já einmitt, hann getur gert sig vanmáttugan.

Össur: En ef hann ákveður að vera aumur getur hann ekki lyft honum og er þess vegna ekki almáttugur.

Teitur: Ertu að segja að guð geti ekki verið allt í einu?

Össur: Hann er eins og margar persónur.

Kristín: Ef guð er til þá er hann sennilega máttugur en ekki almáttugur.

Hildur: En er hann ekki svoldið fullkominn að geta verið sterkur einn daginn og veikur hinn? Er hann ekki fullkominn að geta loftað steininum og geta ekki loftað steininum?

Teitur: Hann er að svindla.

Gæti ófullkominn guð skapað allan heiminn?
Steinunn: Kannski getur guð ekki búið til svona stein. Kannski er þetta bara uppblásinn steinn og hann þykist bara vera svona sterkur.

Hildur: Þetta var ekki uppblásinn steinn því þá hefði hann ekki getað skapað himinn og jörð og allt það.

Guðný: Fyrst að guð er ekki fullkominn, viljiði þá vera svo væn að útskýra fyrir mér hvernig himingeimurinn og allar þessar stjörnur, plánetur og jörðin varð til?

Höfundur: Gunnar Hersveinn