UNGIR HUGSUÐIR

VIKAN Í HEIMSÓKN Í HEIMSPEKISKÓLANUM

(Grein Svövu Jónsdóttur úr Vikunni, júlí 1994)

Getum við sagt að sá sem brosir mikið sé góður?" Tveir kennarar og tíu fimm ára nemendur Heimspekiskólans, sem eru í tilraunakennslu, velta þessari og öðrum keimlíkum spurningum fyrir sér. "Sá, sem lætur öðrum líða vel, er hann góður?" Þögn. "Já, annars væri Guð ekki góður," gellur í einum nemandanum. "Af hverju heitir draugagangur draugagangur?" spyr einn lítill. "Er þetta einhver gangur sem draugar ganga?" Kennarinn spyr hvort það megi breyta spurningunni. "Nei," segir nemandinn, "þetta er svo sérstök spurning," Í tímanum eru nemendurnir spurðir að uppáhaldsorðinu sem meðal annars er hamborgari, píta og risaeðla.. Lesin er saga um Rósu sem er í leikskóla þar sem fóstran er karl, heitir Vilhjálmur og lítur út eins og api. Einn nemandinn segist vilja fara að teikna. Ljóshærður félagi hans er sestur á hækjur sér á gólfið og hefur losað límmiða sem var fastur undir stól. Hann endar undir borðinu og sá þriðji er lagstur upp á borð. "Ég ropaði," segir sá fjórði. Annar kennarinn sest á stól með krosslagðar hendur og spyr hvernig hann eigi að binda á sig trefil sem er á stól hinum megin í stofunni. Miklar vangaveltur hefjast meðal nemendanna en eftir nokkrar mínútur er kennarinn með trefilinn um hálsinn. "Við þurfum greinilega að vanda okkur við að velja orð þegar við segjum öðrum fyrir verkum," segir hann. Loks er komið að því að teikna. Blöð í nokkrum litum eru í boði og stelpurnar fjórar í bekknum velja allar bleik blöð. Sá fjörugasti talar um fljúgandi vélmenni og segir að eldur hafi komið út úr sturtunni hjá geimverunni og er án efa að teikna geimveru í sturtu.

Heimspekiskólinn var stofnaður haustið 1987 vegna brennandi áhuga skólastjórans, Hreins Pálssonar, á að vinna í heimspeki með börnum og hann valdi að stofna skóla í stað þess að gera ekkert í málunum. Tveir kennarar eru við skólann, Hreinn og Þorgerður Hlöðversdóttir en hún vinnur ' með yngstu nemendunum í myndlist og skapandi störfum. Nemendur Heimspekiskólans eru á aldrinum 5 - 15 ára og námskeið fyrir kennara og fullorðið fólk eru einnig í boði. Nemendur mæta einu sinni í viku í eina og hálfa klukkustund en námskeiðin standa í 12 vikur.

Hreinn segir að aðaluppistaða námskeiðanna sé bandarískt námsefni sem hann hefur að mestu þýtt og staðfært. "Við köllum námskeiðin fyrir yngstu börnin hugtakatengsl og þá er verið að vinna að því sem er líkt og ólíkt með hlutunum. Einnig veltum við náttúrunni fyrir okkur, tungumálinu, rökum, og rökleikni og í tímum, sem eldri nemendur sækja, er fjallað um siðfræði." Hann segir að sú heimspeki, sem lögð sé stund á í skólanum, megi fyrst og fremst tengja við gagnrýna og skapandi hugsun og samræður. "Það er verið að þjálfa heimspekileg vinnubrögð en við erum ekki að fræða börnin um heimspekikenningar eða heimspekinga. Við erum að þjálfa þau í skapandi og gagnrýnum vinnubrögðum og við gerum það fyrst og fremst með samræðuaðferðum." FRH. Á BLS. 48

Hreinn segir að í upphafi hafi heimspekin verið eina fræðigreinin sem til var en svo hafi aðrar smám saman klofnað frá henni. "Í raun er safn fjölmargra greina undir heimspeki. Þær helstu eru frumspeki en frumspekikenningar skýra eðli heimsins. Siðfræðikenningar fjalla að einhverju leyti um athafnir okkar, hvað við teljum vera eftirsóknarvert og hvernig manneskjur við viljum vera. Siðfræðin fjallar um dyggðir og lesti, boð og bönn, réttindi og skyldur. Í rökfræði er áhersla lögð á að draga réttar ályktanir. Fagurfræði er ein grein heimspekinnar og síðast en ekki síst þekkingarfræði sem fjallar nánast um spurninguna: "Hvernig veist þú það?"

Á gagnrýninni hugsun eru fjögur einkenni. "Í fyrsta lagi fellir hún dóma. Í öðru lagi notar hún viðmið þegar hún fellir þessa dóma, í þriðja lagi leiðréttir hún sig þegar svo ber við og í fjórða lagi tekur hún tillit til aðstæðna. Það er í sjálfu sér mjög auðvelt verk að sýna fram á hvernig þetta gerist í samræðu," segir Hreinn. "Það er alltaf hægt að spyrja út frá hverju sé gengið. Þá er verið að krefjast viðmiðana og þegar hlustað er á viðmið . annarra sést að þau eru kannski skynsamlegri eða þá að við sérstakar aðstæður eiga þau betur við og þá er nauðsynlegt að leiðrétta sig. Ungir sem aldnir ganga eða geta gengið í gegnum þetta ferli."

Hreinn telur að sjálfstraust og sjálfsvirðing nemendanna aukist þegar þeir tileinka sér gagnrýna og rökræna hugsun. "Þeir sjá að lífið gengur ekki út á að muna hitt og þetta heldur að skiptast á skoðunum og færa rök fyrir máli sínu, spinna við það sem aðrir hafa að segja og mótmæla því. Við erum að reyna að skapa smækkaða mynd af lýðræðisþjóðfélaginu sem við lifum í og við myndum "heimspekileg samræðufélög" með nemendunum. Kennarinn er frekar þjálfari heldur en fræðari. Við erum að kenna fólki að hugsa en ekki hvað það eigi að hugsa. Við getum tekið á hvaða efni sem stungið er upp á, ég veit ekki hvort það heppnast alltaf, en ég er sannfærður um að möguleiki sé á að finna heimspekilegan flöt á nánast öllum umræðuefnum. Öllum uppástungum. Öllum hlutum."

Hreinn segir að það fari eftir því hvernig framtíðin verður hvort nám í Heimspekiskólanum komi krökkunum að góðum notum þegar til lengri tíma er litið. "Ef þeir fá tækifæri til að verða hugsandi manneskjur held ég að námið komi þeim tvímælalaust að gagni. En ef framtíðin krefst einungis einhverra vélmenna þá er kannski verra að hugsa heldur en hitt. Sérstaklega á svona gagnrýninn og skapandi hátt. En það vill sjálfsagt enginn skrifa undir þannig framtíð."

H. Adams setti fram þá fullyrðingu að .,heimspeki sé óskiljanlegt svar við óleysanlegum gátum". Þegar skólastjóri Heimspekiskólans er spurður að skoðun sinni á þessum ummælum er hann ekki lengi að svara. ,.Gátur heimspekinnar eru sígildar. Þetta eru ráðgátur sem varða alla menn og tekist hefur verið á við þær frá upphafi heimspekinnar. Um leið og fram kemur endanlegt svar við einhverri heimspekispurningu er ekki lengur um heimspeki að ræða."

STRÁKURINN KVEIÐ ÞVÍ AÐ BYRJA Í SKÓLANUM

Aðalheiður Ríkarðsdóttir er móðir eins af yngstu nemendunum sem eru í tilraunakennslunni hjá Hreini. Hún sendi son sinn í Heimspekiskólann vegna þess að hann er hlédrægur og hún var að vonast til að hann lærði að opna sig. "Hann vill fela sig á bak við aðra og segir: "Seg þú" og "gerðu þetta fyrir mig" og ég vonaðist til þess að hann mundi læra að tjá sig að fyrra bragði."

Hún segir að síðastliðið haust hafi þau mæðginin talað um að hann færi í skólann og að hún hafi leyft honum að velja. "Hann ætlaði að fara seinna og það endaði með því að það var orðið fullt í hópnum og hann komst ekki að. Núna sagði ég honum að þetta væri næsta skref hjá honum að stíga og ég gaf honum ekkert val. Hann kveið því mjög mikið þegar hann var að byrja. Fyrsta daginn, sem hann átti að mæta, grét hann að morgni og var voðalega kvíðinn en eftir að hann byrjaði breyttist álit hans. Í fyrsta tímanum fannst honum mjög gaman og núna bíður hann alla vikuna eftir þessum tímum. Fóstrurnar í leikskólanum segja að þær sjái breytingu á honum eftir að hann byrjaði í skólanum. Hann er mjög opinn heima en hann var lokaður þar sem hann er í leikskóla . Núna er hann farinn að opna sig þar og tjá sig."

„HEIMSPEKI ER EINMITT ÞAÐ SEM VANTAR Í SKÓLAKERFIÐ"

Ýmir Vigfússon er 10 ára. Hann virðist vera greindur strákur sem pælir mikið í hlutunum. Að eigin sögn hljóp hann yfir fjórða bekk því honum gekk svo rosalega vel í þriðja bekk í Ísaksskóla. Hann er í handbolta, leirmótun, píanótímum og er meðlimur í námsefnisráðgjöfinni og Drengjakór Laugarneskirkju.

Hvað ætlar þú að verða þegar þú verður stór?

"Ég er ekki alveg búinn að planleggja það en ég hef mikinn áhuga á tónlist, mér finnst gaman að teikna og svo er ég oft að gramsa í tölvum."

Hvers vegna fórst þú í Heimspekiskólann? "Það er svolítil saga að

segja frá því. Sigurður Björnsson, sonur Herdísar Egilsdóttur kennara míns í Ísaksskóla, kenndi heimspeki. Þegar ég var 8 ára datt mér í hug að tékka á því hvað þetta væri og reyna að kynnast þessu. Svo fannst mér bara svona voðalega skemmtilegt í tímunum og hélt áfram. En þar sem sonur Herdísar er núna með námskeið fyrir yngri krakka fór ég til Hreins í fyrra."

Hvað hefur þú lært í skólanum?

"Ég hef lært rökstuðning sem ég get notað í skólanum. Ef mér er strítt get ég notað rökhugsunina og spurt: "Af hverju segirðu það? Rökstyddu það."

Hvað er heimspeki?

"Heimspeki er mikil rökhugsun sem er mjög holl fyrir heilann. Við notum nú bara 7% af heilanum eða 4%; ég man ekki hvort. Við notum ferlega lítið af honum. Í heimspeki lærum við að nota ímyndunaraflið meira. Það er rosaleg hugsun á bak við hana."

Hugsar þú núna á annan hátt en áður en þú fórst í Heimspekiskólann?

"Já, þá fór ég stundum að grenja út af því að mér var strítt. Maður var alltaf að kjafta í kennarana og var kallaður klöguskjóða. En núna þegar ég er búinn að læra rökstuðning er þetta ekkert mál."

Finnst þér þú líta hlutina gagnrýnni augum en áður?

"Já, ég reyni að pæla svolítið í því hvað liggur á bak við hlutina. Ef ég horfi til dæmis á þessa innstungu þarna á veggnum get ég alveg ímyndað mér að tugir ef ekki hundruð manns hafi búið til eitt lítið stykki og komið því saman. Það getur verið mikil hugsun á bak við einn lítinn hlut."

Finnst þér jafnaldrar þínir hugsa yfirleitt á rökrænan hátt?

"Það fer nú eftir því hvort þeir hafa verið í heimspeki eða ekki."

Hverjir eru uppáhalds heimspekingarnir þínir?

"Ja, ég hef nú ekki þekkt mjög marga í gegnum tíðina en ég veit að Sókrates var mjög mikill. Hann var mjög merkur maður."

Hvernig náungi heldur þú að Sókrates væri ef hann væri lifandi núna, hefði

fæðst 1930 og hugsaði eins og hann gerði?

"Það fer eftir því hvort fyrirrennarar hans hefðu fundið upp það sem hann fann upp. En segjum að þeir hefðu ekki gert það þá hefði ekki verið búið að finna upp mikið af uppfinningum vegna þess að þær byggja alltaf hver á annarri. Á þessari öld væri hann mikið í hugleiðingum og að koma með hugmyndir. Ég held að hann væri mjög sniðugur karl. Hann væri að vinna við einhverjar tilraunir en ég veit ekki hvaða því ég þekki ekki hugsanir hans nógu vel."

Sókrates sagði eitt sinn: "Ég veit það eitt að ég veit ekki neitt". Finnst þér eitthvert vit vera í þessari fullyrðingu?

"Já, flestum mundi þykja þetta í fljótu bragði vera heimskulegt. Maður veit loksins að maður veit ekki svo mikið þegar maður hefur kynnst mörgu. Ef einhver væri í háskóla í 300 ár og kynnist mörgum greinum sem hann vissi ekkert um áður þá veit hann hvað hann veit lítið."

Ef ég segði þér að þessi hvíti veggur væri blár hvernig getur þú sannað að hann sé hvítur? Getur þú gert það með einhverjum rökstuðningi?

"Ég mundi náttúrlega fyrst spyrja hvort þú værir litblind."

Kristín Baldursdóttir er móðir 5 ára stráks í Heimspekiskólanum og ákvað hún að fylgjast með kennslunni í einn tíma. Þar sem hún taldi að sjálfstraust og sjálfsímynd nemenda skólans gæti eflst sendi hún son

sinn í hann síðastliðið haust og þetta er hans annað námskeið.

"Fyrir jól fannst mér vera að vakna hjá honum ábyrgðarkennd," segir Kristín, "en annars hef ég ekki tekið eftir miklum breytingum á honum. Hann sagði að við þyrftum að planta trjám og að við ættum að spara vatnið. Mér finnst myndirnar, sem hann gerir hérna, vera barnalegri en þær sem hann teiknar heima. Fyrir jól hélt ég að það endurspeglaði kannski að hann væri bældur í hópnum en hann vildi halda áfram. Það hefur komið mér á óvart hvað hann er mikið til baka í tímanum og ég held að það endurspegli kannski að hann fylgist meira með. Ein af ástæðunum fyrir því að hann fór í skólann er sú að ég hef ekki verið nógu sátt við leikskólann sem hann er í. Það er enginn uppeldismenntaður starfsmaður á deildinni hans og það hafa verið tíð mannaskipti. Ég leit á nám í Heimspekiskólanum sem góða viðbót og ég er nokkuð viss um að þetta er öðruvísi starf.

Í leikskólanum er meiri áhersla lögð á að kenna krökkunum að syngja og fara í leiki. Það, sem er öðruvísi hér í skólanum, er þessi umræða sem er verið að reyna að koma þeim inn í. Kennararnir varpa fram spurningum og leiða samtalið en eru einnig tilbúnir til að ræða hugmyndir sem koma frá krökkunum."

Kristín telur að það sé mikilvægt að nemendurnir sitji saman og læri að tjá sig í hópi. "Það byggir upp sjálfstraust þeirra því hópurinn er að hlusta á þá. Þeir segja eitthvað og hópurinn grípur það og ræðir það kannski áfram. En þeir læra líka tillitssemi og að hlusta á aðra. Krakkarnir verða að hlusta á það sem aðrir segja og vera tilbúnir að fylgja þeim hugmyndum sem koma frá öðrum."