Ómar Friðriksson: Þjóðlíf, nóvember 1987

„Allt er spennandi nema gröfin"

ÞJÓÐLÍF á námskeiði í heimspeki með 10 ára börnum

„BÖRN ERU náttúrulegir heimspekingar," segir dr. Hreinn Pálsson. Hann stendur nú fyrir námskeiðum í heimspeki fyrir tíu og ellefu ára börn í Reykjavík. „Við viljum frekar kalla þetta heimspeki með börnum en fyrir börn," segir hann í samtali við ÞJÓÐLÍF. „Börnin eru virkir þátttakendur í heimspekilegum samræðum sem kennarinn stjórnar. Markmið þess að stunda heimspeki með börnum er að vekja og efla þau til sjálfstæðrar, rökréttrar og skapandi umhugsunar."

Þegar Hreinn ákvað að brjóta upp á því nýmæli hér á landi að auglýsa námskeið í heimspeki með börnum, gerði hann sér ekki í hugarlund hvaða viðbrögð það gæti vakið upp. Þau urðu meiri en hann þorði að vona. Þrátt fyrir litla kynningu var fullbókað í öll námskeiðin á einni viku. Hann er nú með 40 börn í þremur hópum. Hver hópur fær 24 kennslustundir á tólf vikum.

ÞJÓÐLÍF brá sér í nokkra tíma með tíu ára krökkum og fylgdist með samræðunum. Í flestum kennslustundunum byrjuðu þau á að lesa kafla úr bók eftir bandaríska heimspekinginn Matthew Lipman sem hann skrifaði fyrir börn í þessum tilgangi. Því næst upphófust fjörugar og frjóar samræður.

Þegar við komum inn í tímann höfðu þau nýlokið við að lesa kafla um jafnaldra sína sem veltu því fyrir sér fram og aftur hvort hægt væri að læra eitthvað í skólum ef skólastundirnar væru leiðinlegar. Út frá þessu spunnust miklar umræður um tilgang þess að vera í skóla, hvað gerði skólastundir skemmtilegar, hver ætti að stjórna skólum, frjálsa mætingu og fleira.

„Krakkar geta alla vega ekki stjórnað skólum. Maður þarf að læra til að geta stjórnað skólum alveg eins og flugmenn þurfa t.d. að vera góðir í reikningi til að geta stjórnað flugvél," segir Gúndi. „Krakkar ættu nú samt að geta verið ritarar," segir Geiri, „ég hef heyrt að krakkar í Kína vinni sem ritarar..." „Hverjir svo sem stjórna skólum ættu samt að skilja krakka," skaut einhver inní.

„En hvað gerir þá kennslustundir skemmtilegar?" spyr dr. Hreinn.

„Mér leiðist þegar það er hávaði í tímum," segir Gúndi. Kári: „Mér leiðist ef einhverjir eru að hvíslast á." „Það er leiðinlegt í kennslustundum ef einhver er illa lesinn, þá eyðileggur hann allt," segir Hreggviður.

„En er það þá nóg til að gera kennslustundir skemmtilegar að það sé alger þögn og allir eru vel lesnir?" spyr kennarinn.

Nei, ekki voru þau á því.

„Það er yfirleitt mest gaman ef við fáum að vinna eitthvað sjálfstætt og gera spurningar upp úr bókum," segir Sólveig, „svo getur verið skemmtilegt í kennslustundum þó að kennarinn sé leiðinlegur." „Kennarinn minn er skemmtilegur," segir Hildur, „en það er samt oft leiðinlegt í tímum þegar strákarnir eru að slást eða stríða einhverjum."

„Það getur nú verið gaman að stríða „ , heyrist frá strákunum. „Já, stríðni er stundum skemmtileg," svarar Hildur. „Ég get sagt dæmi um skemmtilega stríðni," segir Sólveig, „Í mínum bekk leikum við okkur öll saman krakkarnir og í dag voru strákarnir að stríða mér á að ég ætti afmæli eftir ár, af því að ég á afmæli í janúar. Það fannst mér bara fyndið."

„Það er þá stundum í lagi að stríða, eða hvað? Getum við ákveðið hvenær það er í lagi að stríða og hvenær ekki?"

Stefán: „Þeim sem stríðir finnst gaman að stríða ef hinn fer ekki að æsa sig upp." „Gúndi: „Ef þú ert sjálfur stríðupúki verður þú sjálfur að þola stríðni." „Það er ekki gaman að stríða þeim sem er viðkvæmur," bætir einver við - og eftir alllangar umræður um leyfilega og óleyfilega stríðni komast þau að þeirri niðurstöðu að stríðni geti stundum orðið kvikindisleg og að fleira þurfi til að gera kennslustundir skemmtilegar en meinlaus stríðni.

„Margt af því sem okkur er kennt í skólum er ekki hægt að gera skemmtilegt," segir ein stelpnanna. Ekki voru allir á því. „Það er hægt að gera allt skemmtilegt - eða a.m.k. spennandi," skýtur einhver að. „Við vorum að horfa á fræðslumynd í skólanum mínum í dag og okkur fannst hún hundleiðinleg, en samt lærðum við mikið af henni. Og eftir tímann voru allir að tala um myndina," segir Sólveig.

Hákon: „Það geta allir hlutir orðið spennandi, hvar sem maður er í heiminum. Þetta fer bara eftir því hvað maður hugsar og ímyndar sér."

„Er þá t.d. eitthvað spennandi við það að fara í kalda sturtu?" spyr kennarinn.

Já, Hákon er á því: „Þá getur maður t.d. ímyndað sér að maður sé úti í hellirigningu."

„En er einhver munur á því sem er spennandi og því sem er skemmtilegt?"

Stefán: „Það sem er spennandi er það sama og að hlakka til að fá eitthvað." „Það er allt spennandi nema að liggja í leiðinu," segir Raggi. „Já, einsog Raggi segir þá er lífið skemmtilegt en dauðinn leiðinlegur," segir Gúndi.

Geiri heldur því jafnvel fram að það geti verið spennandi að ráfa um í eyðimörk: „Það getur verið spennandi að sjá hvort það kemur í ljós hús á bak við næstu hæð," segir hann. „En það er kannski ekkert skemmtilegt við það," bætir hann við. „Það getur nú líka verið gleðilegt í eyðimörkinni ef maður sér t.d. að það er líf þar," segir Sólveig.

Kári er á því að það geti bæði verið skemmtilegt og spennandi að vera á eyðimerkurráfinu ef í ljós kemur að á bak við næsta hól bíður einhver eftir manni. „Já, það er kannski spennandi," segir Sólveig, „en það er ekkert skemmtilegt ef maðurinn á bak við hólinn bíður með hníf og ætlar að drepa mann." „Ef maður veit ekki hvað maður fær, þá verða hlutirnir spennandi," ályktar Simmi.

„Á það sama við um skólann?" spyr kennarinn.

"Já, segir Gúndi. „Ef það er t.d. að koma nýr skólastjóri, þá er spennandi að fá að vita hvort hann er ofboðslega strangur, vondur eða góður." Sólveig tekur undir þetta og segir að það geti verið mjög gaman ef kennarinn mætir ekki og þau fá frí úr tímanum, „en það yrði leiðinlegt ef við fréttum að kennarinn væri veikur eða dáinn," segir hún

„Einbeitir maður sér alltaf að því sem er spennandi?" spyr Hreinn og reynir að leiða samræðurnar inn á nýjar brautir.

„Já," svarar Geiri. „Ef ég er að horfa á eitthvað spennandi í bíó veit ég ekkert hvað er að gerast í kringum mig." „Ég er ekki viss um að þetta sé rétt hjá Geira," segir ein úr hópi stelpnanna. „Ég var að horfa á ofsalega spennandi mynd í sjónvarpinu um daginn en var samt sofnuð þegar myndin stóð sem hæst."

Raggi kveður upp úr með það að sjónvarp geri mann syfjaðan, hvað svo sem í því er að sjá. „Það er lítið spennandi við það að hlaupa úti um hánótt, en maður sofnar þó ekki. Það er frekar að maður sofni við sjónvarpið," segir Simmi...

ÞJÁLFA HEIMSPEKILEGA VÍDD

Og svona halda þau áfram að velta fyrir sér hlutunum undir stjórn kennarans. Hann heldur sig fast við orðalag krakkanna og skráir öll atriðin á töfluna sem mynda umræðuskrá kennslustundarinnar. „Það hefur sýnt sig að það reynist best ef umræðurnar spinnast út frá hugmyndum krakkanna sjálfra um efni bókarinnar sem við lesum," segir hann í samtali við ÞJÓÐLÍF. „Að loknum lestrinum spyr ég krakkana hvað þau vilji ræða úr því sem lesið var; sjónarmið sögupersóna, einstakar setningar, orð, hugmyndir eða spurningar sem vakna með nemendunum koma öll til greina. Þá legg ég fyrir þau beitur, t.d. ákveðin hugtök eins og skemmtilegur og spennandi, og reyni að ná þeim á flug - oftast tekst það. Með þessu læra þau t.d. að gera greinarmun á skyldum hugtökum og draga skil á milli hlutanna.

Einn mikilvægur ávinningur af þessu er að samræðurnar leiða smátt og smátt til þess að börnin fara að hlusta á hvað hin hafa að segja, spyrja hvert annað og vísa í það sem hin hafa sagt. Ég er þegar farinn að sjá þetta gerast hjá þessum krökkum þó að námskeiðið sé ekki nema hálfnað," segir hann.

Hreinn segir að í Bandaríkjunum sé heimspeki með börnum víða viðurkennd námsgrein „og er stundum sagt að engin námsgrein skólanna sé betri til að kenna börnum hugsun," segir hann. Hann er sjálfur sérmenntaður á þessu sviði og vann doktorsverkefni sitt út frá þessu námsefni við Michigan State University í Bandaríkjunum.

„Það var á seinni hluta sjöunda áratugarins að heimspekingurinn Matthew Lipman settist niður til að skrifa heimspekilegar skáldsögur fyrir börn og unglinga. Hann var á þeirri skoðun að það skorti heimspekilega vídd í kennslu barna og unglinga. Síðan hefur þessi grein smám saman aukist enda hefur reynslan með námsefni Lipmans staðfest að það má þjálfa börn í heimspekilegum samræðum og að þau hafa gaman af þessu. Þetta hef ég líka fundið hjá þeim hópum sem ég er með hérna. Þau mæta vel og eru öll virk í samræðum allan tímann. Eins hafa foreldrar þegar haft samband við mig og lýst yfir ánægju sinni með reynslu barnanna," segir hann.

Hreinn segir að um og uppúr tólf ára aldrinum fari börn að líkjast fullorðna fólkinu og ýta frá sér heimspekilegri yfirvegun. „Þankagangur fimm til níu ára barna er heimspekilegri en eldri barna. Ef hægt væri að ná börnum mjög ungum á svona námskeið, þá er hægt að halda þessari heimspekilegu vídd opinni fram eftir öllum aldri."

ERFITT EN SKEMMTILEGT

„Enn sem komið er hef ég ekki ákveðið hvort ég verð með námskeið fyrir yngri börn en tíu og ellefu ára, en viðtökurnar sem þetta námskeið fékk í haust hvetur mig mjög til að halda þessu áfram á næsta ári og taka þá fleiri aldurshópa í þjálfun. Þessi kennsla er erfið og krefst þolinmæði, en hún er líka skemmtileg því börnin eru svo gefandi á þessu sviði," segir Hreinn og bætir í lokin við stuttri lýsingu á æfingakennslu sem hann stundaði í Bandaríkjunum:

"Mér eru alltaf minnisstæðar samræður sem ég átti með sjö ára börnum þar sem rætt var um býflugur og stungur þeirra. Einn nemenda varpaði því fram að býflugur hefðu sama rétt til lífs og menn. Þetta leiddi til samræðna um réttindi dýra, barna og fullorðinna, hver þau væru og hvaðan komin.

Meðal þessara barna mátti finna fulltrúa heimspekingsins Descartes (dýr hafa ekki sál og flugur eru vissulega tilfinningalausar), og Hobbes (hver maður hefur náttúrlegan rétt til að gera allt sem hann getur til að halda sér á lífi) og svo Rousseau (allir menn eru góðir að eðlisfari en þeir lenda í slæmum félagsskap og fara að troða hver á öðrum). Niðurstöður barnanna mörkuðu engin tímamót í sögu heimspekinnar en í þessu tilviki held ég að hugmyndir og hugsun barnanna um inntak hugtaksins „réttindi" hafi skýrst og orðið þeim til frekari umhugsunar, og það kom ljóslega fram að við gátum ekki skoðað hugtakið eitt og sér. Þetta held ég að hafi verið strax nokkur ávinningur," segir hann.

Þegar við lítum aftur inn í bekkinn hjá tíu ára börnunum hafa þau af einhverjum ástæðum upphafið vangaveltur um skólaskyldu: „Mér finnst frjáls mæting í skóla vera slæm hugmynd," segir Hákon. Geiri tekur undir þetta og segir: „Já, þetta yrði eins og í Háskólanum þar mætir fólk bara í tímana ef því dettur það í hug." Stebbi: „Flestir vilja læra til að verða menntaðir og þó það væri frjáls mæting þá myndu flestir mæta - nema einhverjir vitleysingar." „Við töluðum um það um daginn að ef ekki væru neinir skólar þá væru bara allir „stúbídó." Menntun er nauðsynleg," segir Gúndi. „Maður lærir alltaf eitthvað þótt skólinn sé leiðinlegur,", heyrum við Simma segja all spekingslega, þegar við yfirgefum þessa óvenjulegu og skemmtilegu kennslustund.

Ómar Friðriksson