Hagnýti og heimspeki

Við val okkar á lærdómsgreinum standa ótal möguleikar til boða, við höfum lengi valið og veðjum enn á lestur, skrift og stærðfræði sem grunngreinar. Um markmið þessara námsgreina og réttlætingu á vali þeirra þarf ekki að ræða: hagnýting þeirra blasir við og þær eru lykill að öllu öðru námi. Þetta eru greinar sem menn nota til að tjá hug sinn og til að leysa úr þeim vanda sem ber að höndum. En þótt hagnýti grunngreinanna þriggja blasi við verður því miður ekki það sama sagt um heimspekina. Hagnýti hennar virðist eingöngu vera í orði en ekki á borði. Þar að auki þykir það ósvífni, sé miðað við lærdómsgreinar þessarar aldar, að nefna heimspeki í sömu andrá og grunngreinarnar þrjár. Þessi staða blasir við nær og fjær. Lítum okkur fyrst fjær.

Fyrir örfáum árum gerði Mennta-, vísinda- og menningarmálastofnun Sameinuðu þjóðanna, UNESCO, könnun á stöðu heimspekinnar í skólakerfum heimsins.(2) Sendur var út viðamikill spurningalisti, samtals 82 spurningar, sumar þeirra margskiptar, til 184 aðildarríkja, þ.á.m. til Íslands. 66 ríki svöruðu spurningalistanum, Ísland var ekki þeirra á meðal.(3) Spurningalistinn var unninn upp úr lista sem upprunalega var sendur út árið 1952, þá einungis til 21 þjóðar og af þeim svöruðu 8.

Skýrsluhöfundur getur þess að úr fjarska virðist heimspekin gömul og úrelt, hún hafi ekkert að segja í altumlykjandi tæknihyggju, hún sé gömul og gagnslaus hugsjón, of almenn, of fræðileg, of óhagkvæm, of mikið rugl. Samkvæmt þessu á heimspekikennsla enga framtíð fyrir sér. Hún er fornfáleg, gagnslaus, hefur ekkert fram að færa. Þessu til staðfestingar er hægt að benda á það hversu fáir leggja stund á heimspeki í háskóla (s. 65-68). Almennt séð, er heimspeki eingöngu kennd í háskólum, eins og önnur forn fræði, og nemendafjöldi er mjög takmarkaður, borið saman við aðrar greinar. Til að bæta gráu ofan á svart virðist heimspeki dæmigerð karlagrein, þar sem gömlu karlarnir kenna þeim yngri.

Ef við lítum út fyrir skýrsluna, t.d. til Bandaríkja Norður Ameríku kemur í ljós að heimspekingar eru fámennastir í hópi bandarískra háskólakennara, eða 8.195 af 528.260 manna kennsluliði.(4) Lögfræðikennarar eru álíka fjölmennir. Sagnfræðikennarar eru 14.574 og kemur reyndar á óvart, miðað við Ísland, hversu „lítill" munur er á fjölda þessara kennara. Af heimspekikennurum eru 82% hvítir karlar, 12,5% eru hvítar konur, 1,7% eru svartir karlar, 0,2% eru svartar konur og hlutfall annarra kynþátta er svipað og svartra kennara. Til samanburðar má nefna að 57,6% lagakennara eru hvítir karlar, 30,1% eru hvítar konur, 5,4% eru svartir karlar og 3% eru svartar konur. Hjá sagnfræðingum eru 70,2% hvítir karlar, 20,2% hvítar konur, 3% svartir karlar og 2,3% svartar konur. Þessar tölur staðfesta að heimspeki er grein hvítra karla; konur og litað fólk eru minnihlutahópur meðal heimspekikennara. Athyglisvert er að þessi skarpa kynjaskipting endurspeglast ekki í fjölda þeirra sem ljúka námi, þó svo að körlum fjölgi hlutfallslega eftir því sem gráðurnar hækka. Skólaárið 1994-95 luku 4.442 Bandaríkjamenn B.A. prófi í heimspeki, þar af voru 3.019 karlar (68%) og 1.423 konur (32%); 654 luku meistaraprófi, 485 karlar (74%) og 169 konur (26%); 289 luku doktorsprófi, 219 karlar (76%) og 70 konur (24%). Þar sem Íslendingar eru u.þ.b. þúsundfalt fámennari, ættu einungis þrír karlar og ein kona að útskrifast árlega með B.A. próf í heimspeki! Síðar í greininni sjáum við að við stöndum mun betur í samanburði á þessu sviði.

Víkjum aftur að UNESCO-könnuninni. Eftirfarandi ummæli komu þar fram og þóttu dæmigerð fyrir álit almennings á heimspeki í viðkomandi landi:

• Slóvakía: Heimspeki er lúxus.
• Zaire: Að læra heimspeki, eða önnur mannleg fræði, er að dæma sjálfan sig til atvinnuleysis.
• Dóminíkanska lýðveldið: Almenningur lítur á atvinnuheimspeking sem hvern annan Don Kíkóta.
• Bretland: Heimspekigráða tryggir ekki gott gengi á vinnumarkaði.

Haft er eftir Richard Rorty að í Bandaríkjunum sé heimspeki lítt þekkt námsgrein. Flestir háskólakennarar viti tæplega af því hvort heimspeki sé kennd við skóla þeirra. Almenn umræða um heimspeki sé ekki til staðar (s. 80).

Droit segir þessa sýn engu að síður ranga og í ósamræmi við staðreyndir. Hann bendir á að heimspekikennsla á vegum ríkisins, þ.e. óháð trúarfélögum og hagsmunasamtökum, en ætluð almenningi í framhalds- og háskólum sé enn fremur ungt fyrirbæri, í mesta lagi 100 ára. Í grófum dráttum er núverandi staða sú, að heimspeki er kennd á síðasta ári í framhaldsskóla í hinum frönskumælandi heimi, sama gildir víða í hinum spænskumælandi, í Þýskalandi og á Norðurlöndum er heimspeki kennd að einhverju marki í framhaldsskólum, víðast hvar gildir að heimspeki er eingöngu kennd á háskólastigi. Ljóst er að heimspekikennsla er bráðung þrátt fyrir fornar rætur greinarinnar, t.d. hefur eiginleg heimspekikennsla aðeins farið fram um þrjátíu ára skeið í tæplega níutíu ára sögu Háskóla Íslands.

Þrátt fyrir þessa ótryggu stöðu heimspekikennslunnar sjá talsmenn UNESCO mikla möguleika til hagnýtingar fólgna í heimspekinni. Stofnunin sjálf á rætur sínar að rekja til heimspekilegra hugsjóna, sem koma skýrt fram í stofnsáttmála hennar. Það er niðurstaða UNESCO að þróun lýðræðis og framgangur heimspekilegrar hugsunar séu nátengd. Framkvæmdastjóri UNESCO, Frederico Mayor, hefur lýst því yfir að stofnunin muni í vaxandi mæli sinna heimspekilegum verkefnum. Hann segir tvær meginástæður fyrir þessu. Í fyrsta lagi búi heimspekin yfir aðferðum („intellectual tools") sem geri okkur kleift að öðlast dýpri skilning á síbreytilegum heimi. Hann lítur á heimspekina sem skóla til frelsis. Skóla sem krefjist stöðugrar endurskoðunar hugmynda. Skóla sem berjist gegn stöðnuðum hugmyndum og hafi að einkunnarorðum: „Þorum að hafa nýjar hugmyndir! Hugmyndir sem enginn hefur áður haft" (s. 8). Það er á þessum forsendum sem hann segir að heimspekingar verði að koma við sögu við greiningu á þeim vandamálum sem mannkynið stendur nú frammi fyrir.

Seinni ástæðan snýr að menntamálum.Um þetta segir Mayor að kennsla í heimspeki sé lykill að undirbúningi fyrir framtíðina, þ.e. ef sú framtíð eigi að vera framtíð frjálsra borgara. Heimspekin rækti sjálfstæða hugsun, rökræðu, virðingu fyrir sjónarmiðum annarra og það að hafa skynsemina að leiðarljósi.(5)

Lítum okkur nú nær. Hver er staða heimspekinnar hér á landi? Ekki er nokkrum blöðum um það að fletta að sem kennslugrein nýtur heimspekin vaxandi vinsælda, rétt eins og könnun UNESCO staðfestir að gildi á heimsvísu. Alkunna er að heimspekingar hafa notið mikilla vinsælda á hverskyns málþingum og aðrar stéttir hafa í vaxandi mæli leitað samstarfs við þá. Samkvæmt Nemendaskrá H.Í. kemur t.d. í ljós að á haustmisseri 1990 voru 95 nemendur skráðir í heimspeki, þar af voru 67 karlar (70,5%) og 28 konur (29,5%) Skólaárið 1997-98 eru 169 nemendur skráðir í heimspeki, þar af eru 95 karlar (56%) og 74 konur (44%). Þessar tölur gefa vísbendingu um auknar vinsældir og aukna sókn kvenna í heimspeki.

Fyrir nokkrum árum hélt Félag áhugamanna um heimspeki ráðstefnu um heimspekikennslu í grunn- og framhaldsskólum. Atli Harðarson gerði þar skilmerkilega grein fyrir heimspekikennslu í framhaldsskólum.(6) Atli getur þess að heimspekikennsla hafi aukist jafnt og þétt en að hún sé laus í reipunum og kennarar séu í vafa um hvernig best sé að haga henni. Ennfremur segir hann: „… Námskráin skilur ekki eftir mikið rúm fyrir heimspeki, en samt nóg til þess að allir nemendur sem það vilja geta valið heimspeki, ef hún er í boði, án þess að leggja á sig nám umfram 140 einingar til stúdentsprófs. Allir skólar geta líka sett heimspeki inn á stúdentsprófsbrautir án þess að brjóta gegn ákvæðum námskrár" (71).

Sé heimspekikennsla brotakennd og ómarkviss í framhaldsskólum er hana nánast ekki að finna í grunnskólum og hafa ber í huga að orðið „heimspeki" – að ekki sé minnst á námsgreinina - er ekki að finna í núgildandi Námskrám grunn- og framhaldsskóla. Tilraunir hafa þó verið gerðar og í því sambandi ber sérstaklega að nefna Síðuskóla á Akureyri. Þar var gerð afar áhugaverð tilraun með heimspekikennslu fyrir nokkrum árum. Í skýrslu kennara sagði m.a.: „…er ekki nokkur efi í hugum þeirra sem tekið hafa þátt í verkefninu að heimspekikennsla á heima í grunnskólum landsins…. Heimspekikennsla styður mjög alla siðfræðiumræðu, eflir rökhugsun og þjálfar nemendur í að tala saman og virða skoðanir annarra."(7)

Með hagnýtingu heimspekinnar í huga er ástæða til að gefa sérstakan gaum að ummælum og mati nemenda við Síðuskóla. Til að meta áhrif heimspekikennslunnar lagði undirritaður lista með 17 spurningum fyrir nemendur. Nemendur lögðu mat á kennsluna á skala frá 1-5 og var spurningum þannig komið fyrir að lægri tala gaf verkefninu hærri einkunn. T.d. spurt hvort heimspekin hefði komið þeim til að hugsa meira eða minna, og í annarri spurningu var spurt hvort heimspekin hefði komið þeim til að hugsa skýrar eða óskýrar. Yfir 80% nemenda svöruðu hvorri spurningunni fyrir sig á þann veg að heimspekin hefði komið þeim til að hugsa meira og skýrar (17,5% voru hlutlausir og 1,8% sögðust hugsa minna og óskýrar. Þótt spurningarnar væru tvær, var þeim svarað á nákvæmlega sama hátt.) Nemendum var gefið færi á að rökstyðja svar sitt og hér á eftir fara nokkur dæmi um svör nemenda við þessum tveimur spurningum:

• Ég fór að hugsa meira áður en ég gerði hlutina.
• Hugsa skýrar um mínar pælingar.
• Þegar maður hefur verið að hugsa um margt þá getur maður hugsað betur í námi.
• Mér hefur gengið betur að hugsa.
• Kom mér til að hugsa skýrar og betur.
• Maður þurfti að hugsa málið frá byrjun til enda.
• Ég hugsa mikið meira um alla skapaða hluti heldur en áður.
• Þá hugsaði maður (að minnsta kosti ég) bara um það sem maður þarf að hugsa um.
• Eftir heimspekina fer maður oft að skilja hluti sem ég skildi ekki áður.
• Hún er mjög skilningsrík.

Ég verð að skjóta því hér inn, að í þau 10 ár sem ég hef kennt börnum heimspeki ganga skilningsummælin eins og rauður þráður gegnum mat nemenda á áhrif heimspekikennslunnar.

Nemendur Síðuskóla sögðu ennfremur að heimspekin hjálpaði þeim til að tjá sig; 65% tóku afstöðu með því, 31,5% voru hlutlaus og 3,6 sögðust eiga erfiðara með að tjá sig eftir heimspekikennsluna. Á meðal röksemda nemenda voru eftirfarandi:

• Ég lærði að rökstyðja.
• Mér fannst ég geta verið meira með í umræðum.
• Við töluðum svo mikið mikið saman.
• Ég er ekki eins feimin.
• Ég veit það ekki alveg en ég opnaðist rosalega.
• Ég get tjáð mig betur og hugleitt hlutina.
• Ég lærði að tala skýrara.

Svarhlutfallið við spurningunni um það hvort nemendur ættu auðveldara eða erfiðara með að tjá sig eftir heimspekikennsluna var mjög svipað og við fyrri spurningu, 62,5% sögðu svo vera, 32,1% voru hlutlaus og 5,4% sögðust eiga erfiðara með að sætta sig við skoðanir annarra eftir heimspekikennsluna. Á meðal raka mátti finna:

• Mér finnst eins og maður hugsi meira um aðra og skoðanir þeirra heldur en áður.
• Því að þá skil ég aðra betur.
• Maður skilur allt miklu betur.
• Ég var alltaf í vandræðum með að sætta mig við skoðanir.
• Ég held fast í mínar skoðanir.

Þegar spurt var hvort nemendur mæltu með heimspeki í öðrum skólum svöruðu 72,8% játandi, 16,9% voru hlutlaus og 10,3% mæltu ekki með heimspeki í öðrum skólum. Varðandi síðasta hópinn ber að geta þess að þar bar á eigingirni því að á meðal röksemda mátti finna: „Mig langar bara að við verðum ein (í Síðuskóla)" en nemendur voru þess meðvitaðir að hér var tilraunastarf á ferðinni. Á meðal röksemdanna voru eftirfarandi:

• Þau (þ.e. aðrir nemendur) hafa gott af því.
• Því að krakkar hafa gott af því að hugsa smá.
• Hún er svo skemmtileg aðrir verða að fá að prófa.
• Af því að hún er svo ágæt og skilningsrík.
• Hún hjálpar krökkum að skilja betur.
• Heimspeki er skemmtileg og hún er líka fræðandi og mér finnst að hún ætti líka að vera í öðrum skólum.
• Ég held að allir þurfi að læra heimspeki.
• Ég veit ekki hvernig krakkar í öðrum skólum hugsa en ég mundi mæla með heimspekinni.

Síðast en ekki síst má nefna að nemendur tóku stórstígum og marktækum framförum í rökleikni umfram eldri nemendur skólans. Þrátt fyrir framfarirnar, lofsverð ummæli kennara og nemenda, fer minna fyrir heimspekikennslu í Síðuskóla nú en þetta upphaf gaf vonir um.

Um þessar mundir er mesta grósku í barnaheimspeki að finna á leikskólastiginu; gildir það jafnt um kennaramenntun og starf með börnum. Sigurður Björnsson hefur t.d. starfað sem heimspekikennari í Fósturskóla Íslands í nokkur ár; á sama tíma starfar enginn heimspekingur við Kennaraháskóla Íslands. Á þessu stigi ber hæst þróunarverkefni sem Ingibjörg Sigurþórsdóttir átti hugmynd að og framkvæmdi með aðstoð Sigurðar. Verkefnið var unnið við leikskólann Foldaborg árin 1994-96.(8) Niðurstöður verkefnisins voru mjög jákvæðar og yfirgripsmiklar. Hér skal aðeins minnst á mat foreldra en 75% þeirra sem svöruðu töldu að börn sín væru rökfastari í tali heima fyrir; 88% sögðu börnin falast eftir rökum eða ástæðum; 78% sögðu börnin færa rök fyrir kröfum sínum; 78% sögðust sjá merki þess að börnin reyndu að leysa ágreiningsmál með samræðum og sama hlutfall sagði barn sitt ánægt með heimspekitímana í leikskólanum.(9)

Síðastliðinn vetur bar ég undir nemendur mína í heimspekivali í 6. bekk í MR þá spurninguna hvort heimspeki væri hagnýt og hvatti þá til að andmæla því. Enginn gaf sig fram til þess en bent var á að heimspekin gerði öðru vísi kröfur til nemenda en aðrar greinar, í heimspeki yrði að huga að rökum, beita sjálfstæðri, skapandi og gagnrýninni hugsun. Mér fannst þó hvað athyglisverðast þegar einn nemendanna benti á að maður væri svo fljótur að komast inn í heimspekina, það þyrfti ekki að kynnast nema einum eða tveimur heimspekingum og allt færi á fullt í rökræðum og skoðanaskiptum.

Hagnýti heimspekinnar er augljóslega komið undir því með hvaða hætti hún er stunduð. Ég trúi að þau ummæli nemenda, sem hér hefur verið vitnað til, sýni að heimspekinám hefur sjálfstætt gildi, rétt eins og það að vera maður hefur sjálfstætt gildi. Við erum ekki menn til þess að vera eitthvað annað en við erum, hins vegar getum við orðið meira af því sem við erum. Það er vafalaust leikur einn að „kenna" heimspeki þannig að hún virðist hundleiðinleg, heimskuleg og óhagnýt; það þarf ekki annað en beita eingöngu hefðbundnum aðferðum í heimspekikennslu. Með hefðbundnum aðferðum á ég við, í grófum dráttum, allar þekktar kennsluaðferðir utan heimspekilegrar samræðu. Staðreyndin er sú að samræðuaðferð heimspekinnar er best fallin til að ástunda hana og þannig verður hún best „kennd", a.m.k. á lægri skólastigum. Heimspekileg samræða þroskar mennskuna, mennskuna sem einkennist af rökhugsun - með viðeigandi skoðanaskiptum, umhyggju fyrir öðrum og skapandi athöfnum.

Ólíkan flöt, væntanlega hagnýtari að margra mati, má finna á hagnýti heimspekinnar í svonefndum yfirfærsluáhrifum (carry-over effects) heimspekinnar til annarra greina. Með þessu er átt við að heimspekinemum fleygi fram í lestri, stærðfræði, skapandi og gagnrýninni hugsun umfram samanburðarnemendur.(10) Þrátt fyrir vísbendingar um framfarir í rökleikni og yfirfærsluáhrif er varhugavert að halda þeim hátt á lofti. Sé yfirfærslunni hampað um of, felst í því sú hætta að mikilvægi heimspekinnar, sem námsgreinar, verði réttlætt á röngum forsendum; að heimspekin verði eingöngu álitin mikilvæg vegna þess að hún auki afköst í öðrum greinum. Með því móti er hætt við að skorið verði á tengsl heimspekinnar við þroska og menntun, höfuðrökin fyrir mikilvægi hennar.

Það er viðvarandi hætta í menntamálum að við höfum hausaskipti á lærdómi og menntun. Okkur hættir til að týnast í lærdómi og í leiðinni missum við sjónir á æðstu menntunarmarkmiðum: rökhugsun - með viðeigandi skoðanaskiptum, umhyggju fyrir öðrum og skapandi athöfnum. Ljóst og leynt er það markmið grunn-, framhalds- og jafnvel háskóla að útskrifa lærða einstaklinga; takmarkið er að vita sem mest hvort heldur með skilningi eða án hans. Ummæli tveggja ungra manna, sem væntanlega hafa nýlokið framhaldsskólanámi, bera þessu glöggt vitni:

Virða ber höfunda draganna fyrir það, meðal annars, að þeir eru mjög líklega þeir fyrstu í heimi sem minnast berum orðum á „barnaheimspeki" í námskrá. Fyrir það eiga þeir hrós skilið og fer afrekið á spjöld sögunnar. Þeir þora að halda nýjum hugmyndum á lofti! Annað mál er að þótt heimspeki komist inn í námskrár, er ekki þar með sagt að kennarar ástundi hana með nemendum sínum. Mér kæmi ekki á óvart að heimspekinni verði ýtt til hliðar á kostnað nýjustu tísku, svokallaðrar lífsleikni. Ég sé ekki betur en að lífsleikni, sem námsgrein, falli undir heimspeki. Í stað þess að stíga skrefið til fulls, þ.e. að kenna heimspeki undir réttu nafni og með viðeigandi aðferðum þrengja námskrárhöfundar sjónarhornið á lífsleikni, samt er inntak og aðferð lífsleikninnar með öllu óljós. Í núverandi námskrárdrögunum bendir því fátt til þess að nota eigi heimspeki af einhverri alvöru á lægri skólastigum. Ef til vill er sú niðurstaða byggð á köldu raunsæi þar sem harla óraunhæft er að breyta tilhögun kennslu á neðri skólastigum þegar samsvarandi menntun er ekki til staðar í kennaranámi. Tíminn einn mun skera úr um það hvenær heimspeki verður viðurkennd og hagnýtt sem námsgrein á lægri skólastigum.