Nú eru um þrjátíu ár liðin frá því að frumkvöðull barnaheimspekinnar, bandaríski heimspekingurinn Matthew Lipman, sannfærðist um að heimspekilega vídd vantaði í menntun barna og ungmenna. Hann komst að þessari niðurstöðu út frá eigin reynslu en ekki á grundvelli hefðar eða ríkjandi tíðaranda í heimspeki og uppeldisfræðum. Hugmyndir Lipmans voru í það mikilli andstöðu við ríkjandi viðhorf að hann fékk hvergi útgefanda að Uppgötvun Ara, sem var fyrsta heimspekilega skáldsagan sem hann skrifaði fyrir 10-12 ára börn. Ritstjóri eins forlagsins sem leitað var til skrifaði á titilsíðu handritsins: „Ef þú ert á réttri leið, þá höfum við týnt áttum!" (1)

Lipman starfaði sem háskólakennari en ákvað að þreifa fyrir sér í kennslu barna til að athuga af eigin raun hvaða nálgun hentaði best til að virkja þau til gagnrýninnar, skapandi og umhyggjusamrar hugsunar. Fyrir þá sem hafa fræðilegan áhuga má nefna nokkra spekinga, sem hafa öðrum fremur haft áhrif á hugmyndavinnu Lipmans. Fyrst ber að nefna John Dewey, þótt ekki væri fyrir annað en þá áherslu sem hann lagði á að ræktun hugans yrði að njóta forgangs fram yfir þekkingaráfyllingu minnisins og að hverja skólastofnun bæri að meta eftir því hvort hún fengi nemendur sína til að ástunda sjálfstæða hugsun. Næst ber að nefna fremstu málspekinga þessarar aldar, þá Wittgenstein, Austin og Ryle. Þeim var öllum sameiginlegt að beina sjónum sínum að hversdagslegu tali og lögðu sig eftir greiningu á hversdagslegum hugtökum. Til einföldunar má segja að keppikefli þeirra hafi verið að koma heimspekinni í jarðsamband, að ná henni niður úr ofurháfleygum og tæknilegum pælingum. Úr röðum sálfræðinga má nefna Georg Herbert Mead, Piaget, Vygotsky og Davidov. Allir höfðu þeir sitt að segja um vitsmuna- og félagsþroska barna. Þess má reyndar geta að Lipman hefur samið heimspekilega skáldsögu (2) fyrir fullorðna sem fjallar sérstaklega um sálfræðilegar undirstöður barnaheimspekinnar. Þrátt fyrir að hér hafi einungis verið getið örfárra fræðimanna gefur ofangreindur hópur afar breitt hugmyndalegt bakland. Heimspeki Lipmans á sér enn fleiri áhrifavalda og verður hún ekki flokkuð sem viðhengi við einhvern einn skóla heimspekinga eða sálfræðinga. Á síðustu árum er ljóst að barnaheimspekin hefur náð að hasla sér völl sem sjálfstæð fræði- og kennslugrein.

Greina má nokkrar meginlínur í stuttri sögu barnaheimspekinnar. Eftirfarandi tímabil eru ekki skýrt afmörkuð og ekkert þeirra er að fullu liðið undir lok.

1968 – 1974: Tilraunastarf með börnum

Á þessum árum leitaði Lipman kennsluaðferðar og framsetningarmáta sem hentaði nemendum og kennurum. Niðurstaðan varð sú, í stuttu máli, að hefðbundnar kennslubækur hentuðu ekki til þess að ástunda heimspeki með börnum. Þess í stað tók hann sér barnabókmenntir til fyrirmyndar og tók að skrifa heimspekilegar sögur fyrir og um hugsandi börn. Sögur Lipmans verða hvorki flokkaðar sem hefðbundnar né miklar bókmenntir. Þær eru skrifaðar í þeim tilgangi að þjóna sem samræðugrundvöllur og þeim tilgangi þjóna þær vel. Hefðbundin kennslustund í barnaheimspeki hefst á sameiginlegum lestri þar sem lesið er upphátt úr textanum sem er til umfjöllunar. Því næst kannar kennarinn hvað það er sem höfðar til barnanna. Það má til dæmis gera með eftirfarandi spurningum: Hvað fannst ykkur athyglisverðast í kaflanum? Skemmtilegast? Leiðinlegast? Var eitthvað í þessu sem þið skilduð ekki? Viljið þið taka undir eitthvað sem kom fram? Viljið þið mótmæla einhverju?

Viðbrögðum nemenda er safnað saman, þau eru gjarnan skrifuð upp á töflu og mynda þau hina eiginlegu dagskrá samræðunnar sem framundan er. Kennarinn stýrir samræðunni með því að laða fram sjónarhorn nemenda, athygli þeirra er beint að ólíkum sjónarhornum sem fram koma, hugað er að forsendum og afleiðingum ólíkra skoðana, rök eru vegin og metin, dæmi eru útbúin til að rökstyðja eigið mál eða til að setja fram rökstudd mótmæli. Hlutverk heimspekikennarans er fyrst og fremst það að leiða heimspekilega samræðu. Það er ekki gert með því að kynna eigin skoðanir eða fræða nemendur um helstu sjónarmið sem fram hafa komið um viðkomandi ráðgátu, en það eru einmitt ráðgátur sem heimspekin fjallar sí og æ um. Ef til vill er hlutverki kennarans best lýst með því að líkja honum við hljómsveitarstjóra; hann leiðir og samhæfir en myndar ekki einn einasta tón sjálfur. Þá má einnig líkja honum við skákmann sem kann byrjanir en þegar út í taflið er komið taka nemendur við og frumlegu leikirnir koma flestir þaðan. Það er hvað merkilegast við þessa kennsluhætti að nemendur hafa hugmyndalegt forræði í kennslunni. Þeir eiga uppástungurnar að umfjöllunarefnum og þeirra sjónarmið njóta forgangs; það er ámælisvert ef heimspekikennari barna vinnur eingöngu út frá eigin hugmyndum.

Á þessum árum var sett á laggirnar stofnun til eflingar barnaheimspeki við háskólann í Montclair í New Jersey, The Institute for the Advancement of Philosophy for Children (IAPC). Má segja að þar hafi hápunkti tímabilsins verið náð en stofnunin markaði jafnframt endalok á fyrri háskólakennslu Lipmans við Columbia-háskólann í New York. Ann Margaret Sharp gekk til liðs við Lipman og hafa þau tvö alla tíð verið fremst meðal barnaheimspekinga. Sharp er yfirleitt meðhöfundur Lipmans að kennsluleiðbeiningum en hún hefur einnig skrifað heimspekilegar sögur fyrir börn, einkum fimm til tíu ára.

Í framhjáhlaupi er gaman að geta þess að einn nánasti samstarfsmaður Lipmans og Sharp, Frederick Oscanyan, fæddist í Danmörku en átti sínar fyrstu bernskuminningar úr Vesturbænum í Reykjavík! Faðir hans starfaði sem veðurathugunarmaður fyrir PanAm-flugfélagið á stríðsárunum. Fjölskyldan flutti síðan vestur um haf og Oscanyan gerðist háskólakennari og kenndi meðal annars við Yale-háskóla. Hann lést fyrir nokkrum árum.

Á ofangreindu tímabili þróaðist Uppgötvun Ara úr smásögu í heildstæða sögu sem fjallar um hugsandi börn og þær ráðgátur sem á þau leita. Oftar en einu sinni var byrjað frá grunni, sérstaklega á kennsluleiðbeiningunum sem fylgja sögunni. Höfundar leiðbeininganna, Lipman og Sharp, fórna höndum þegar minnst er á fyrstu tilraunir þeirra og sjá ekki eftir að hafa einfaldlega fleygt því sem sumir álitu fullbúið.

1970- 1978: Rannsóknir

Frá fyrstu tíð beitti Lipman sér fyrir rannsóknum á áhrifum námsefnisins. Í fyrstu rannsóknunum var eingöngu beitt hefðbundnum megindlegum rannsóknaraðferðum, það er bornir voru saman tveir hópar nemenda og leitað tölfræðilegra marktækra samanburðarþátta. Annars vegar var tilraunahópur, sem fékk kennslu í barnaheimspeki, hins vegar var samanburðarhópur, sem fékk kennslu á einhverju öðru sviði en heimspeki. Á þessu árabili fóru fram viðamiklar rannsóknir sem sýndu marktækar framfarir heimspekinema í lestri, stærðfræði og gagnrýninni hugsun umfram samanburðarhópa. Einna glæsilegastar voru niðurstöðurnar í rannsókn kenndri við Newark-Pompton Lakes, en The Educational Testing Service í Princeton stóð fyrir rannsókninni frá september 1976 til júní 1978. Niðurstöðurnar mældu framfarir tilraunahópsins 36% meiri í stærðfræði og 66% meiri í lestri en framfarir viðmiðunarhóps. (3)

Frá 1987 hefur eigindlegum aðferðum verið beitt í vaxandi mæli. Sú aðferðafræði gengur meðal annars út á það að segja sögu hópsins sem er til rannsóknar, gerð er grein fyrir félagslegu mynstri, samskiptum og hugmyndum hans. Aðferðir þessar eru sóttar til þjóð- og mannfræðinga og standa þær anda barnaheimspekinnar nær en þær megindlegu. Doktorsverkefni mitt, Educational Saga: Doing Philosophy with Children in Iceland (1987) er sennilega fyrsta eigindlega rannsóknin sem gerð hefur verið á þessu sviði. Hún fjallar um myndun samræðufélaga í bekkjarkennslu tveggja kennara. Leitast var við að greina samskipti nemenda og þau skilyrði sem verða að vera til staðar til að hægt sé að tala um sjálfstætt samræðufélag.

1974 – 1982: Námsefnisgerð

Á þessum árum skrifaði Lipman sex heimspekilegar skáldsögur fyrir átta til sextán ára börn og unglinga. Jafnframt skrifaði hann umfangsmiklar leiðbeiningar í samvinnu við Ann M. Sharp eins og áður er getið. Hann skrifar enn sögur fyrir börn en afköstin voru mest á þessu tímabili. Hér á eftir fylgir stutt lýsing á hverri sögu fyrir sig. (4) Neðangreindar sögur hafa flestar verið þýddar og eru til í tilraunaútgáfu hjá Heimspekiskólanum. Kennsluleiðbeiningar eru einungis fullþýddar með Uppgötvun Ara en útdráttur hefur verið gerður úr öðrum leiðbeiningum til tilraunaútgáfu.

Álfdís (1988) er skrifuð fyrir 5-7 ára börn og er getið hér þótt hún standi utan ofangreinds tímabils. Hún fjallar um hlédræga stúlku sem veit það eitt að hún veit ekki neitt og getur ekki neitt! Sagan er jafnframt þroskasaga Álfdísar því smám saman eflist hún að sjálfstrausti og vex kjarkur. Meginstef sögunnar er hverskyns samanburður og mikið er lagt upp úr að sjá hvað er líkt og hvað er ólíkt með hlutunum. Að baki sögunni er heimspekileg viðleitni til að koma viti og skipulagi á sundurleitar hugmyndir.

Kalli og Gústa (1982) gerist um sumar í sveit og aðalpersóna sögunnar er hvalur, ekki sjálfur Keikó heldur ber hann nafnið Bjargvættur. Gústa er blind og segir iðulega af því hvernig Kalli reynir að koma henni til skilnings á hinu og þessu sem fyrir augu ber. Gústa býr hins vegar yfir miklum mannskilningi og kemur Kalla iðulega til hjálpar í mannlegum samskiptum. Tengsl manns og náttúru er það svið heimspekinnar sem hér er í öndvegi. Sagan hentar 7-9 ára börnum.

Ása (1981) fjallar um 9 ára stúlku sem er á flestan hátt alger andstæða Álfdísar. Hún er jafnframt þroskasaga, því Ása kemst smám saman til meiri sjálfsaga og samvinnu við aðra. Í sögunni segir af bekkjarsystkinum sem eiga í vændum heimsókn í sveit og þar eiga þau að velja sér eitthvert dýr til að semja leynisögu um. Flytja á leynisögurnar á tilteknum degi en þá leggst Ása veik. Sína sögu segir hún fjórum bekkjarsystkinum, lesendur fá ekki að vita innihaldið, en frásögnin endar á fjórum leikþáttum sem spinnast út frá leynisögunni og fjalla þeir allir um sköpun heimsins með einum eða öðrum hætti. Heimspekin í Ásu fjallar um túlkun, tengsl, skilning og merkingu en á allt þetta má líta sem tilbrigði við stef um tengsl tungumáls og hugsunar. Sagan hentar 9-11 ára börnum.

Uppgötvun Ara (1974) fjallar um Ara og bekkjarsystkini hans. Í fyrsta kafla uppgötvar Ari ákveðið röksnið setninga og með aðstoð stærðfræðikennarans fara krakkarnir að pæla í einfaldri rökfræði. Jafnframt eru nokkrar helstu ráðgátur heimspekinnar kynntar. Sagan hentar 11-14 ára börnum.

Lísa (1976, 1983) er bekkjarsystir Ara og fjallar sagan um sama nemendahóp. Þetta er siðfræðisaga þar sem meðal annars er fjallað um mannasiði, samskipti kynslóða, kynja og tegunda, ásetning fólks, sannleikann, afleiðingar orða og annarra athafna, þjófnað, atvinnuleysi, dýravernd og dauða. Sagan hentar 13-15 ára börnum.

Lipman samdi einnig sögurnar Suki (1978) og Mark (1980). Segir hér enn af bekkjarsystkinum Ara og Lísu en nú er sjónum beint að bókmenntum og samfélagsrýni. Ég sé ekki fyrir mér að þessar sögur verði þýddar. Suki fjallar um móðurmál og ritun, sérstaklega er fjallað um ljóðagerð. Suki kemur rökhausnum Ara til skilnings á hinu ljóðræna í tilverunni. Í sögunni úir og grúir af beinum tilvísunum til engilsaxneskra bókmennta og því á sagan ekki beint erindi nema þá sem kynning á þeim. Ég held reyndar að forvitnilegt væri að nota söguna við enskukennslu í framhaldsskólum. Mark á enn síður erindi við okkur þar sem sú saga er lykluð saman við umfjöllun um bandarísku stjórnarskrána. Nýjasta saga Lipmans nefnist Nous (1996) og er siðfræðisaga í framhaldi af sögunni um Ásu. Nous hefur ekki verið þýdd en hún hentar 10-11 ára börnum.

Þótt sögur Lipmans geti ekki talist miklar bókmenntir má þó greina "bókmenntalegar" framfarir hjá honum. Þannig eru sögurnar sem skrifaðar eru eftir 1980, fyrir yngri börnin, betur heppnaðar sem bókmenntir. Þær eru raunsannari í þeim skilningi að þar fylgir heimspekin söguþræðinum eftir. Í fyrri sögunum er þessu alveg öfugt farið, Uppgötvun Ara er til dæmis kaflaskipt eftir meginsviðum heimspekinnar. Þar má sjá kafla sem fjalla sérstaklega um heimspeki menntunar, fagurfræði, vísindaheimspeki, rökfræði, siðfræði, frumspeki. Í seinni sögunum er ekki skýr kaflaskipting út frá afmörkuðum sviðum heimspekinnar. Sjálfur hefur Lipman lýst sögum sínum sem stælingum eða nokkurs konar skoptextum út frá sígildum heimspekitextum. Spekingarnir eru aldrei nefndir á nafn en gengið er í hugmyndasjóð þeirra og heimspekingar sjá auðveldlega hverja er verið að stæla hverju sinni í textanum.

Frá 1979: Útbreiðsla og kennaramenntun

Upphaf þessa tímabils miðast við útgáfu tímaritsins Thinking: The Journal of Philosophy for Children, en það hefur frá upphafi komið út fjórum sinnum á ári og er hvert tölublað um 50 síður. Lipman ritstýrir tímaritinu og er það afar vel heppnað. Það höfðar til breiðs hóps lesenda, þar birtast greinar fyrir byrjendur á sviðinu jafnt sem lærðar greinar og rannsóknaskýrslur. Einnig er leitað til fortíðar og valdir kaflar úr eldri ritverkum endurbirtir. Í sumum fræðum gengur ekki að vísa til eldri ritverka þar sem þekking þeirra úreldist fljótt. Ráðgátur heimspekinnar úreldast ekki með sama hætti og er því oft lærdómsríkt að setja sig inn í þanka þeirra hugsuða sem gengnir eru. Allt frá því að Thinking kom fyrst út hefur Gareth Matthews haldið þar úti föstum dálki þar sem hann fjallar um barnabækur á heimspekilegum nótum. Hann rekur yfirleitt söguþráð bókanna og dregur fram í leiðinni þær heimspekilegu ráðgátur sem felast í textanum. Matthews hefur skrifað nokkrar bækur um heimspeki og börn, ein þeirra, Philosophy and the Young Child, (1984) er væntanleg í íslenskri þýðingu Skúla Pálssonar hjá bókaforlaginu Sóley.

Í stað þess að sérskrifa heimspekilegar sögur, líkt og Lipman, hefur Matthews bent á þá leið að nota góðar barnabókmenntir sem samræðugrundvöll. Að mínu mati bæta leiðir Lipmans og Matthews hvor aðra upp. Fyrri leiðin er mun metnaðarfyllri fyrir hönd heimspekinnar og styrkur hennar felst í skipulegri tengingu við hefðbundna heimspeki. Hins vegar er kjörið að krydda námsefni Lipmans með því að taka góðar barnabókmenntir til umfjöllunar inn á milli. Vilji bókmenntakennari einungis nota aðferðir barnaheimspekinnar, en ekki námsefni, þá er samt auðveldast að ná valdi á aðferðinni með því að fá þjálfun í meðförum á námsefni Lipmans. Auðvelt er að tengja ástundun heimspekilegrar hugsunar með börnum við móðurmálskennslu, einkum við þjálfun í mæltu máli. Heimspekingar hafa að sjálfsögðu ekki einkarétt á samræðum en heimspekilegar samræður lúta sérstökum lögmálum sem þjálfa þarf næmi fyrir og þær krefjast þess að þátttakendur hlusti hverjir á aðra og spinni við það sem aðrir hafa að segja. Allir kennarar eru móðurmálskennarar en heimspekikennarar eru það með sérstökum hætti þar sem þeir huga einkum að innihaldi þess sem hugsað er og tjáð í rituðu og mæltu máli. Nefna má að erlendis hafa samtök móðurmálskennara leitað til barnaheimspekinga til að fjalla um tengsl móðurmáls og heimspeki og hvernig nýta megi heimspeki í móðurmálskennslu. Bókin Thinking Together (5) er afrakstur þessa.

Fljótlega eftir 1980 var boðið upp á meistaranám í heimspekikennslu barna og unglinga við háskólann í Montclair. Frá þessari námsbraut hafa fjórir Íslendingar útskrifast og sá fimmti, Brynhildur Sigurðardóttir, hóf þar nám nú í haust. Námsbrautir í þessum fræðum hafa einnig verið stofnaðar við skóla í Ástralíu og Kanada en eina doktorsbrautin hefur verið í Mexíkó við Universida Iberioamericana. Frá haustinu1999 verður doktorsnám í boði við háskólann í Montclair.

Frá stofnun IAPC hafa jafnan verið haldin námskeið fyrir starfandi háskólakennara í barnaheimspeki og er sá hópur orðinn mjög stór. Afföll eru hins vegar mikil, það er að segja jafnvel þeir háskólakennarar sem sótt hafa þessi námskeið eiga erfitt með að koma barnaheimspeki inn í eigin kennaradeildir. Þrátt fyrir takmarkaðan áhuga kennaraháskóla hefur barnaheimspekin náð að skjóta traustum rótum mjög víða og vex hún ört um þessar mundir. Það má til dæmis sjá á því að heimspekingar hafa í vaxandi mæli farið að skrifa fyrir börn, má þar til dæmis nefna tvö smásagnasöfn, Thinking Stories í ritstjórn Philiphs Cams. (6) Síðast en ekki síst má nefna að UNESCO leitaði síðastliðið vor til barnaheimspekinga og samtökin hafa sett sér það markmið að vinna að framgangi heimspekikennslu á lægri skólastigum. (7)

Árið 1985 stofnuðu barnaheimspekingar með sér alþjóðleg samtök, International Council for Philosophical Inquiry with Children (ICPIC). (8) Stofnfundurinn var í Danmörku og var undirritaður þá kjörinn gjaldkeri samtakanna og gegndi því fyrstu átta árin. Samtökin standa fyrir ráðstefnum annað hvert ár og síðast var fundað á Akureyri í júní 1997. Næsta ráðstefna verður í Brasilíu en Spánn, Ástralía, Taívan, Austurríki og Mexíkó eru á meðal fyrri fundarstaða.

Heimspekiskólinn

¹ IAPC, 1984. Report to the Schmann Foundation, bls. 11: „If you´re right, everything that we do is wrong!"

² Natasha: Vygotskian Dialogues. Teachers College Press, 1996.

³ Lipman, Sharp og Oscanyan (1980). Philosophy in the Classroom. Temple University Press. Sjá viðauka bls. 217-224: Experimental Research in Philosophy for Children.

⁴ Sögurnar eru allar fáanlegar hjá IAPC, Montclair State University, New Jersey 07043.

⁵ Philip Cam (1995). Thinking Together, Philosophical Inquiry for the Classroom. Primary English Teaching Association in association with Hale & Iremonger. Ástralía.

⁶ Philip Cam (1993 og 1994) Thinking Stories. Vol I og Vol II. Hale & Iremonger, Ástralíu.

⁷ Ron Reed (1998). "UNESCO’s Offer to Assist Pre-Adult Philosophy," Thinking, 14(1) bls.38-45.

⁸ Upplýsingar um ICPIC er að finna á heimasíðu Heimspekiskólans: http://www.islandia.is/~hskoli